Metanol (alkohol metylowy, CH3OH) to najprostszy alkohol: bezbarwna, łatwopalna ciecz, która wygląda i pachnie jak spirytus, ale jest silnie trująca. W przemyśle to podstawowy rozpuszczalnik i surowiec do produkcji formaldehydu, kwasu octowego, dodatków do paliw i biodiesla. Poniżej wzór i właściwości metanolu, czym różni się od etanolu, do czego służy, dlaczego już kilka mililitrów grozi ślepotą i jak bezpiecznie z nim pracować.
Co to jest metanol
Metanol to alkohol zbudowany z jednego atomu węgla, czterech atomów wodoru i jednego atomu tlenu. Dawniej otrzymywano go przez suchą destylację drewna, stąd stara nazwa "spirytus drzewny". Dziś produkuje się go przemysłowo z gazu syntezowego (tlenku węgla i wodoru), głównie z gazu ziemnego, a coraz częściej także z biomasy i odpadów ("biometanol"). Z ponad 100 mln ton rocznie światowej produkcji większość trafia do dalszej syntezy chemicznej, a reszta służy jako rozpuszczalnik i paliwo.
Uwaga na podobne nazwy: metanol to nie metan (gaz CH4), nie metanal (formaldehyd) i nie kwas metanowy (kwas mrówkowy). Wszystkie te związki mają jeden atom węgla, ale są zupełnie innymi substancjami.
Wzór metanolu i właściwości
Wzór sumaryczny metanolu to CH4O, a półstrukturalny CH3OH: grupa metylowa (CH3) połączona z grupą hydroksylową (OH), która czyni go alkoholem.
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Nazwa systematyczna | metanol (alkohol metylowy) |
| Wzór sumaryczny / półstrukturalny | CH4O / CH3OH |
| Numer CAS | 67-56-1 |
| Masa molowa | 32,04 g/mol |
| Gęstość (20°C) | 0,79 g/cm³ (1 litr waży ok. 0,79 kg) |
| Temperatura wrzenia | 64,7°C |
| Temperatura krzepnięcia | -97,6°C |
| Temperatura zapłonu | ok. 11°C (ciecz wysoce łatwopalna) |
| Mieszalność z wodą | całkowita, w każdym stosunku |
| Płomień | niebieski, w świetle dziennym prawie niewidoczny |
| Transport | UN 1230, klasa ADR 3 z zagrożeniem dodatkowym 6.1 (łatwopalny i toksyczny) |
Metanol a etanol: czym się różnią
| Cecha | Metanol (CH3OH) | Etanol (C2H5OH) |
|---|---|---|
| Inna nazwa | alkohol metylowy, spirytus drzewny | alkohol etylowy, spirytus |
| Temperatura wrzenia | 64,7°C | 78,4°C |
| Wygląd i zapach | bezbarwny, zapach podobny do etanolu | bezbarwny, typowy zapach alkoholu |
| Toksyczność | silnie trujący, kilka-kilkanaście ml grozi ślepotą | szkodliwy w dużych ilościach |
| Typowe zastosowania | synteza chemiczna, rozpuszczalnik, paliwa, biodiesel | spożywczy, kosmetyki, dezynfekcja, rozpuszczalnik, paliwa |
Po wyglądzie, zapachu ani smaku nie da się odróżnić metanolu od etanolu. To właśnie dlatego zdarzają się zatrucia metanolem z nielegalnego alkoholu. Jedyny pewny sposób to badanie laboratoryjne (chromatografia gazowa). Domowe "testy" i paski nie dają wiarygodnego wyniku.
Do czego służy metanol: zastosowanie
- Produkcja formaldehydu i żywic: największe zastosowanie. Z formaldehydu powstają żywice mocznikowe i fenolowe do płyt meblowych, sklejek i klejów, a także formalina.
- Synteza chemiczna: surowiec do kwasu octowego, metakrylanu metylu (szkło akrylowe), metyloamin, chlorometanu, silikonów.
- Paliwa: produkcja MTBE (dodatek podnoszący liczbę oktanową benzyny), biodiesla (estry metylowe kwasów tłuszczowych), paliwo do ogniw paliwowych DMFC, paliwo wyczynowe w żużlu i modelarstwie.
- Rozpuszczalnik przemysłowy: rozpuszcza żywice, barwniki, nitrocelulozę i wiele związków organicznych; używany do czyszczenia instalacji, dysz i form, w ekstrakcji i w laboratoriach (HPLC).
- Środki przeciw zamarzaniu: w instalacjach przemysłowych i gazociągach (zapobiega tworzeniu hydratów); w płynach do spryskiwaczy coraz rzadziej, bo zastępuje go bezpieczniejszy etanol, jak w płynie zimowym -22°C na etanolu.
- Oczyszczalnie ścieków: źródło węgla dla bakterii w procesie denitryfikacji (usuwania azotanów).
Czy metanol jest trujący
Tak, i to bardzo. Metanol wchłania się przez przewód pokarmowy, drogi oddechowe i skórę. Sam w sobie działa podobnie jak etanol, ale w wątrobie zamienia się w formaldehyd, a potem w kwas mrówkowy. To kwas mrówkowy niszczy nerw wzrokowy i siatkówkę oraz powoduje ciężką kwasicę. Już ok. 10 ml może spowodować trwałą ślepotę, a kilkadziesiąt mililitrów zgon.
Typowe dla zatrucia metanolem jest opóźnienie: przez pierwsze 12-24 godziny objawy przypominają zwykłe upojenie lub kaca, a potem pojawiają się zaburzenia widzenia ("mgła", "śnieżenie"), bóle brzucha, duszność i utrata przytomności. Przy podejrzeniu zatrucia trzeba natychmiast wezwać pomoc (112), nawet jeśli poszkodowany czuje się dobrze. Leczenie prowadzi wyłącznie lekarz.
Bezpieczna praca z metanolem
- Normy: w Polsce najwyższe dopuszczalne stężenie na stanowisku pracy (NDS) wynosi 100 mg/m³, a chwilowe (NDSCh) 300 mg/m³, z oznaczeniem "skóra", bo metanol wchłania się też przez skórę.
- Rękawice: do dłuższego kontaktu z kauczuku butylowego lub laminatu; rękawice nitrylowe chronią tylko przed krótkim rozpryskiem.
- Oczy i odzież: okulary ochronne, odzież odporna na rozpuszczalniki.
- Wentylacja: praca przy sprawnym wyciągu, nigdy w zamkniętym pomieszczeniu; przy dużych ilościach wentylacja w wykonaniu przeciwwybuchowym.
- Ogień: z dala od źródeł zapłonu; płomień metanolu jest prawie niewidoczny w dzień, więc pożar łatwo przeoczyć. Gasi się go pianą odporną na alkohole, proszkiem lub CO2, małe ilości wodą rozpyloną.
- Przechowywanie: w szczelnych, oryginalnych, opisanych pojemnikach, w chłodnym miejscu, z dala od utleniaczy i poza zasięgiem osób postronnych. Nigdy w butelkach po napojach.
Pełne informacje zawiera karta charakterystyki dołączana do każdej dostawy.
Metanol: opakowania i dostawa
Archem dostarcza metanol 99,9% w kanistrach 5 l, 20 l i 30 l oraz, dla firm o stałym zużyciu, w kontenerze IBC 1000 l. Jako towar niebezpieczny (ADR) wysyłamy go w atestowanych opakowaniach z kartą charakterystyki. Wszystkie opakowania i ceny znajdziesz w kolekcji alkohol metylowy (metanol).
Najczęstsze pytania
Co to jest spirytus drzewny?
To stara nazwa metanolu, pochodząca od sposobu jego otrzymywania przez suchą destylację drewna. Chemicznie to ten sam związek, CH3OH.
Jaki jest wzór chemiczny metanolu?
Sumaryczny CH4O, półstrukturalny CH3OH.
Jaka jest temperatura wrzenia i gęstość metanolu?
Metanol wrze w 64,7°C, a jego gęstość w 20°C to 0,79 g/cm³.
Czy metanol jest w każdym alkoholu?
Śladowe ilości metanolu powstają przy fermentacji owoców, dlatego normy dla napojów spirytusowych ograniczają jego zawartość. Niebezpieczne stężenia pojawiają się w alkoholu z nielegalnych źródeł lub przy pomyłce z alkoholem technicznym.
Czy metanolem można myć szyby albo odtłuszczać?
Technicznie tak, ale ze względu na toksyczność i wchłanianie przez skórę do takich prac lepiej nadaje się alkohol izopropylowy lub alkohol etylowy skażony.
Ile waży litr metanolu?
Około 0,79 kg. Kanister 5 l to ok. 4 kg, 20 l ok. 16 kg, a IBC 1000 l ok. 800 kg.
