Kwas mrówkowy (kwas metanowy, HCOOH) to najprostszy kwas karboksylowy: bezbarwna, żrąca ciecz o ostrym zapachu. W rolnictwie znany jest jako konserwant pasz i kiszonek, środek do zakwaszania wody w hodowli i substancja czynna preparatów przeciw warrozie. W przemyśle używa się go w garbarstwie, włókiennictwie, przy produkcji gumy, do odkamieniania instalacji i w syntezie chemicznej. Poniżej wzór, właściwości, zastosowania i zasady bezpiecznej pracy, a także ważna informacja, który kwas do czego się nadaje.
Kwas mrówkowy: wzór i właściwości
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Wzór | HCOOH (sumarycznie CH2O2) |
| Inne nazwy | kwas metanowy, formic acid |
| Numer CAS | 64-18-6 |
| Masa molowa | 46,03 g/mol |
| Gęstość roztworu 85% | ok. 1,19-1,20 g/cm³ (kanister 30 l waży ok. 36 kg) |
| Temperatura wrzenia | ok. 100-107°C, zależnie od stężenia |
| Rozpuszczalność | miesza się z wodą i alkoholami w każdym stosunku |
| Klasyfikacja | żrący (ADR klasa 8); działa szkodliwie po połknięciu i toksycznie po wdychaniu |
Wzór HCOOH pokazuje, że kwas mrówkowy ma grupę karboksylową (-COOH) połączoną bezpośrednio z atomem wodoru. To odróżnia go od kwasu octowego (CH3COOH) i sprawia, że jest od niego mocniejszy, a do tego ma właściwości redukujące. Na rynku najczęściej spotyka się roztwór 85%, a także 80% i 98-99%.
Nie myl kwasu mrówkowego z aldehydem mrówkowym (formaldehydem). Formalina to wodny roztwór aldehydu mrówkowego, czyli zupełnie inna substancja o innych zastosowaniach i zagrożeniach.
Zastosowanie kwasu mrówkowego w rolnictwie
W rolnictwie kwas mrówkowy działa dzięki temu, że szybko obniża pH i hamuje rozwój bakterii, pleśni i drożdży.
- Kiszonki i pasze. Dodany do zielonki przy zakiszaniu przyspiesza zakwaszenie, ogranicza fermentację masłową i straty białka. Stosuje się go też do konserwacji ziarna o podwyższonej wilgotności.
- Zakwaszanie wody w hodowli. Na fermach drobiu i trzody dodaje się go do wody pitnej, żeby obniżyć pH, ograniczyć rozwój bakterii i biofilmu w poidłach.
- Pszczelarstwo. Kwas mrówkowy jest substancją czynną części preparatów do zwalczania warrozy, bo jego opary docierają także pod zasklep.
Ważne: do pasz i wody dla zwierząt używa się kwasu mrówkowego dopuszczonego jako dodatek paszowy, kupowanego od zarejestrowanego podmiotu paszowego. Do leczenia pszczół stosuje się wyłącznie zarejestrowane produkty lecznicze weterynaryjne, zgodnie z ich ulotką. Kwas mrówkowy techniczny nie jest przeznaczony do tych zastosowań.
Zastosowanie kwasu mrówkowego w przemyśle
- Garbarstwo. Do piklowania i regulacji pH kąpieli przy garbowaniu i barwieniu skór.
- Włókiennictwo. Do zakwaszania kąpieli farbiarskich i wykańczania tkanin.
- Guma. Do koagulacji lateksu przy produkcji kauczuku naturalnego.
- Odkamienianie i mycie instalacji. Rozcieńczony do kilku procent rozpuszcza kamień i osady wapienne w kotłach, bojlerach, wymiennikach ciepła i zbiornikach, także w gospodarstwach i zakładach spożywczych. Jak to zrobić krok po kroku, opisujemy we wpisie Jak usunąć kamień kotłowy z bojlera i instalacji.
- Przemysł chemiczny. Surowiec do produkcji mrówczanów (np. mrówczanu potasu do odladzania i płynów wiertniczych), estrów, środków farmaceutycznych i barwników.
- Obróbka metali i chemia techniczna. Składnik kąpieli do czyszczenia i trawienia metali oraz regulator pH w procesach przemysłowych.
Jak bezpiecznie pracować z kwasem mrówkowym
- Kwas mrówkowy 85% powoduje poważne oparzenia skóry i uszkodzenia oczu, a jego opary działają toksycznie i żrąco na drogi oddechowe. Pracuj w goglach lub osłonie twarzy, rękawicach z kauczuku butylowego lub nitrylu o odpowiedniej grubości i w odzieży ochronnej.
- Pracuj przy dobrej wentylacji, a w pomieszczeniach zamkniętych w masce z filtrem do par kwaśnych.
- Rozcieńczając, zawsze wlewaj kwas do wody, nigdy odwrotnie.
- Przechowuj w szczelnych, oryginalnych opakowaniach, w chłodnym i przewiewnym miejscu, z dala od utleniaczy, zasad i metali. Przy długim przechowywaniu w cieple stężony kwas może powoli się rozkładać z wydzielaniem tlenku węgla, dlatego otwieraj opakowanie ostrożnie i w przewiewnym miejscu.
- Po kontakcie ze skórą lub oczami płucz dużą ilością wody przez co najmniej 15 minut i skontaktuj się z lekarzem.
Najczęstsze pytania
Jaki jest wzór kwasu mrówkowego?
HCOOH, sumarycznie CH2O2. To najprostszy kwas karboksylowy.
Czym różni się kwas mrówkowy od octowego?
Kwas mrówkowy (HCOOH) ma o jeden atom węgla mniej niż octowy (CH3COOH), jest od niego mocniejszy i bardziej żrący. Oba stosuje się m.in. do odkamieniania i regulacji pH.
Czy kwas mrówkowy to to samo co formalina?
Nie. Formalina to roztwór aldehydu mrówkowego (formaldehydu), a kwas mrówkowy to kwas karboksylowy. To dwie różne substancje.
Czy kwas mrówkowy techniczny nadaje się do pasz i do ula?
Nie. Do pasz i wody dla zwierząt stosuje się kwas dopuszczony jako dodatek paszowy, a do zwalczania warrozy zarejestrowane produkty weterynaryjne.
Czym rozcieńczyć kwas mrówkowy do odkamieniania?
Wodą, zwykle do stężenia kilku procent. Szczegóły podajemy w poradniku o usuwaniu kamienia kotłowego.
Kwas mrówkowy 85% w Archem
W Archem dostępny jest kwas mrówkowy 85% w czystości technicznej, do zastosowań przemysłowych i technicznych: garbarstwa, włókiennictwa, chemii technicznej, czyszczenia i odkamieniania instalacji oraz obróbki metali. Wysyłamy go w kanistrze 30 l, a dla firm także w kontenerze IBC 1000 l. Pełna oferta w kategorii kwas mrówkowy.
